Lekcja WOP klasa 6B 25/09/2021

 Temat: W folwarku szlacheckim.

W II poł. XV w. Królestwo Polskie wchodziło w swój Złoty Wiek. Zwycięska wojna trzynastoletnia z Zakonem Krzyżackim spowodowała, że od 1466 r. Polska kontrolowała ujście Wisły. Europa Zachodnia zaczęła gwałtownie potrzebować zboża. Tym samym, z roku na rok Polska stawała się spichlerzem Europy, budując przy tym swoją potęgę polityczną.

1. Na ziemiach polskich folwarki pojawiły się już w XIV wieku, natomiast na Litwie w wieku XV.

Z czasem zabudowa folwarczna ewoluowała, aby ostatecznie stać się wielkim gospodarstwem rolno-hodowlanym, nastawionym przede wszystkim na uprawę zboża na wielką skalę. Posiadacze ziemscy wykorzystywali pracę pańszczyźnianą chłopów. 

2. Waz z rosnącym zapotrzebowaniem na żywność , szlachta stopniowo rozszerzała swoje wpływy.

• W 1496 r. Jan Olbracht nadał szlachcie przywilej wyłącznego posiadania ziemi i zakaz opuszczania przez chłopa wsi bez zgody swojego pana. 
• W 1520 r. Zygmunt Stary umożliwił szlachcie ostateczne rozstrzyganie sporów w sprawach chłopskich. Szlachta miała też możliwość ustalania wysokości pańszczyzny.

3. Chłopi w Rzeczpospolitej Obojga Narodów stanowili ok. 80 proc. mieszkańców i podobnie jak w innych warstwach społecznych istniało wśród nich duże zróżnicowanie.

• PEŁNOROLNI KMIECIE - posiadali najczęściej jednołanowe gospodarstwa (1 łan, tzw. mały około 17 ha).), za których pańszczyznę odrabiali wynajęci parobkowie. 
• ZAGRODNICY, którzy czasami nazywani ogrodnikami, stanowili drugą co do wielkości po kmieciach grupę mieszkańców wsi.  

Nazwa wywodzi się stąd, iż posiadali zagrodę (chata z małym podwórkiem i zabudowaniami gospodarczymi), mogli również posiadać ogród i mały skrawek pola. Jego wielkość nie była duża, najwyżej kilka mórg (1 morga=0,55 hektara). 

Dożynki - obraz Alfreda Wierusza-Kowalskiego

• CHAŁUPNICY - chłopi bezrolni posiadający dom lub w nim mieszkający niekoniecznie na stałe, nieposiadający ziemi lub jedynie mały ogród i obejście. Zwykle zobowiązany odrabiać pańszczyznę.
• KOMORNICY nie posiadali nawet własnych chałup i zamieszkiwali w domach bogatszych gospodarzy.  

Komornicy za mieszkanie odpłacali pracą, lub oddawali część zarobku. Komornicy byli zwolnieni od opłat na rzecz pana, mogli być wykorzystywani do prac w folwarku.

• FORNALE byli najniżej sytuowani, podejmowali się sezonowo najemnych prac.

Trudno ich czasem odróżnić od komorników (granica między tymi kategoriami ludności jest bardzo płynna). Dużo czasu poświęcali na przemieszczanie się i poszukiwanie pracy (szczególnie w miastach). Budziło to niezadowolenie szlachty, której ciągle brakowało rąk do pracy w folwarku. Próbowała zabronić przyjmowania ich do pracy w miastach, a także wysoko opodatkować. 

• MŁYNARZE zaliczani do mieszkańców wsi, byli grupą bardziej zamożnych chłopów.

Wyróżnić można: MŁYNARZY ZAKUPNYCH, którzy posiadali młyn i bez spłaty przez pana określonej sumy, nie mogli zostać z niego usunięci. Drugą grupę stanowili MŁYNARZE DOROCZNI, pracujący w młynie pańskim. Za swoją pracę młynarz otrzymywał 4-5% ilości ziarna, które mielił. Zatrzymywał również plewy i otręby miał jednak obowiązek wypasu na nich pańskich wieprzy.

• KARCZMARZE – mieszkali w karczmach, które znajdowały się w dużej ilości wsi, przy czym ich rozpowszechnienie nastąpiło dopiero w XVII w.  

Od końca XVI właściciele folwarków narzucali karczmarzom sprzedaż piwa produkowanego w folwarku.

• RZEMIEŚLNICY wywodzili się często z małozamożnych warstw ludności wiejskiej: zagrodników, chałupników.

Rzemieślnicy w swoich skromnych warsztatach wykonywali drobne naprawy sprzętu rolniczego, ubiorów itd. Pewne grupy rzemieślników mieszkających na wsi mogły produkować na potrzeby miasta. Często wśród rzemieślników wiejskich można było spotkać: kowali, garncarzy, sukienników, cieśli. W XVI wieku dwór szlachecki starał się posiadać grupę własnych rzemieślników, bardzo przydatnych w folwarku.

4. W XVI wieku wykształciły się dwa typy folwarków: 

• nastawione na eksport zboża chlebowego (głównie ziemie położone wzdłuż Wisły oraz na Litwie); 
• nastawione na lokalny zbyt produktów rolnych łącznie ze zwierzętami hodowlanymi (Wielkopolska i Śląsk).

Na szlachcicu ciążył obowiązek naprawienia chłopskiej chaty (gdy np. zniszczyła go burza) i dbałość o zdrowie mieszkańców folwarku. Gdy pan okazywał się okrutny bądź wymagający, chłop po prostu uciekał do innej wsi, gdzie czekały go lepsze warunki pracy. Uciekano też do miast bądź na wschód, gdzie chłopi otrzymywali często wolniznę, czyli zwolnienie od obciążeń feudalny na dany okres.

5. Na przełomie XVII i XVIII wieku doszło do kryzysu gospodarki folwarcznej, wywołanej sytuacją polityczną państwa i spadkiem cen produktów rolnych.

Powiększał się niedobór siły roboczej. Wynędzniali chłopi pracowali niedbale. Powszechne stało się zbiegostwo, spadło pogłowie zwierząt hodowlanych i plony zbóż. Do tego doszedł kryzys monetarny i zmniejszenie popytu na polskie zboże w krajach Europy. Ciągłe wojny i zniszczenia kraju pogrążały koniunkturę gospodarczą. Właściciele folwarków zaczęli poszukiwać nowych źródeł dochodu, zamieniano pańszczyznę na czynsz.

Praca domowa.

Wykonaj projekt typowego folwarku szlacheckiego według dowolnej techniki na podstawie infografiki Folwarku szlacheckiego zawartej w podręczniku na stronach 48-49.